Η θεραπευτική πλασμαφαίρεση αποτελεί εδώ και χρόνια σημαντικό εργαλείο για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων αιματολογικών, νευρολογικών, νεφρολογικών και άλλων σοβαρών νοσημάτων. Πρόκειται για μια εξειδικευμένη διαδικασία κατά την οποία αφαιρείται το πλάσμα του αίματος και μαζί του ουσίες που συμμετέχουν στον μηχανισμό μιας νόσου.
Πότε όμως χρησιμοποιείται, πώς πραγματοποιείται, πόσες συνεδρίες μπορεί να χρειαστούν και ποιες είναι οι πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες;
Οι ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής του Νοσοκομείου «Αλεξάνδρα» της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Κωνσταντίνος Γιάννακας, Αιματολόγος, και Θάνος Δημόπουλος, Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής της Θεραπευτικής Κλινικής του Νοσοκομείου «Αλεξάνδρα» και τ. Πρύτανης ΕΚΠΑ, εξηγούν τις ενδείξεις, τη διαδικασία και τις προϋποθέσεις ασφαλούς εφαρμογής της.
Τι είναι η θεραπευτική πλασμαφαίρεση
Η θεραπευτική πλασμαφαίρεση (therapeutic plasma exchange – TPE) είναι μια διαδικασία κατά την οποία το αίμα του ασθενούς περνά μέσα από ειδική συσκευή που διαχωρίζει και αφαιρεί το πλάσμα, ενώ τα κυτταρικά στοιχεία του αίματος, δηλαδή τα ερυθρά και λευκά αιμοσφαίρια και τα αιμοπετάλια, επιστρέφουν στον οργανισμό.
Το πλάσμα που αφαιρείται αντικαθίσταται με υγρό αναπλήρωσης, συνήθως αλβουμίνη 5% ή/και φυσιολογικό ορό και, σε ειδικές περιπτώσεις, φρέσκο κατεψυγμένο πλάσμα.
Όπως εξηγούν οι δύο γιατροί, ο στόχος είναι διπλός. Από τη μία πλευρά απομακρύνονται παθογόνοι παράγοντες που κυκλοφορούν στο πλάσμα, όπως αυτοαντισώματα, ανοσοσυμπλέγματα, κρυοσφαιρίνες, παθολογικές πρωτεΐνες, τοξίνες και λιπίδια. Από την άλλη, σε ορισμένες νόσους αναπληρώνονται απαραίτητοι παράγοντες μέσω του υγρού αντικατάστασης.
Πώς γίνεται η πλασμαφαίρεση
Η αγγειακή πρόσβαση μπορεί να γίνει μέσω δύο περιφερικών φλεβικών καθετήρων, ενός για την αφαίρεση και ενός για την επαναχορήγηση του αίματος. Σε ασθενείς με δύσκολη φλεβική πρόσβαση ή όταν απαιτούνται επανειλημμένες συνεδρίες μπορεί να χρησιμοποιηθεί κεντρικός φλεβικός καθετήρας διπλού αυλού.
Το αίμα οδηγείται στη συσκευή, όπου διαχωρίζεται με φυγοκέντρηση ή μεμβρανική διήθηση. Παράλληλα, χρησιμοποιούνται κιτρικά άλατα ως αντιπηκτική αγωγή για να αποτρέπεται η πήξη του αίματος μέσα στο κύκλωμα.
Σε κάθε συνεδρία ανταλλάσσεται συνήθως 1 έως 1,5 όγκος πλάσματος, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου σε 3 έως 4 λίτρα σε έναν ενήλικα. Η διαδικασία διαρκεί συνήθως από 1,5 έως 3 ώρες.
Πόσες συνεδρίες χρειάζονται
Ο αριθμός των συνεδριών εξαρτάται από την πάθηση και την κατάσταση του ασθενούς. Συνήθως πραγματοποιούνται 5 έως 7 συνεδρίες, καθημερινά ή ανά δεύτερη ημέρα.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας ο ασθενής παρακολουθείται ως προς τα ζωτικά σημεία, την ισορροπία των υγρών και την εμφάνιση πρώιμων σημείων πιθανών ανεπιθύμητων ενεργειών.
Σε ποιες παθήσεις εφαρμόζεται η πλασμαφαίρεση
Οι ενδείξεις της θεραπευτικής αφαίρεσης ταξινομούνται διεθνώς σε τέσσερις κατηγορίες, ανάλογα με τον ρόλο της μεθόδου και τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα. Οι κατευθυντήριες οδηγίες της American Society for Apheresis του 2023 περιλαμβάνουν συνολικά 166 διαβαθμισμένες και κατηγοριοποιημένες ενδείξεις θεραπευτικής αφαίρεσης.
Στις παθήσεις στις οποίες η θεραπευτική πλασμαφαίρεση μπορεί, ανάλογα με την περίπτωση, να έχει σημαντικό θεραπευτικό ρόλο περιλαμβάνονται:
Αιματολογικά νοσήματα: Η θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα (TTP), όπου η ανταλλαγή πλάσματος απομακρύνει τα αυτοαντισώματα έναντι της ADAMTS13 και αναπληρώνει το ένζυμο, καθώς και το σύνδρομο υπεργλοιότητας, όπως μπορεί να εμφανιστεί στη μακροσφαιριναιμία Waldenström και στο πολλαπλό μυέλωμα.
Νευρολογικά νοσήματα: Η μυασθένεια gravis, ιδιαίτερα σε μυασθενική κρίση, το σύνδρομο Guillain-Barré, η χρόνια φλεγμονώδης απομυελινωτική πολυνευροπάθεια (CIDP) και σοβαρές οξείες υποτροπές της σκλήρυνσης κατά πλάκας που δεν ανταποκρίνονται στα κορτικοστεροειδή.
Νεφρολογικά και αγγειιτιδικά νοσήματα: Σε επιλεγμένες περιπτώσεις σοβαρών νεφρολογικών και αγγειιτιδικών παθήσεων, ανάλογα με τη διάγνωση και τα χαρακτηριστικά του ασθενούς.
Μεταμοσχεύσεις: Σε περιπτώσεις απόρριψης που προκαλείται από αντισώματα και για απευαισθητοποίηση πριν από ορισμένες μεταμοσχεύσεις, όπως όταν υπάρχει ασυμβατότητα ABO ή υψηλά επίπεδα αντισωμάτων HLA.
Η πλασμαφαίρεση μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί σε άλλες επιλεγμένες κλινικές καταστάσεις, με την απόφαση να λαμβάνεται βάσει της συγκεκριμένης ένδειξης και των διεθνών κατευθυντήριων οδηγιών.
Ποιες προϋποθέσεις ασφαλείας απαιτούνται
Η θεραπευτική πλασμαφαίρεση θεωρείται γενικά ασφαλής όταν πραγματοποιείται υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις, απαιτεί όμως οργανωμένη μονάδα αφαίρεσης ή αιμοδοσίας, εξειδικευμένο προσωπικό, κατάλληλο εξοπλισμό και πρωτόκολλα για την αντιμετώπιση πιθανών επιπλοκών.
Πριν από τη θεραπεία πραγματοποιείται αιματολογικός και βιοχημικός έλεγχος, στον οποίο περιλαμβάνονται ο αιματοκρίτης, τα αιμοπετάλια και οι ηλεκτρολύτες, με ιδιαίτερη προσοχή στο ασβέστιο λόγω της χρήσης κιτρικών. Ελέγχονται επίσης η πήξη του αίματος, η δυνατότητα αγγειακής πρόσβασης και η καρδιοαναπνευστική κατάσταση του ασθενούς.
Κατά τη συνεδρία παρακολουθούνται συνεχώς η αρτηριακή πίεση, ο καρδιακός ρυθμός, ο κορεσμός οξυγόνου και το ισοζύγιο υγρών. Όταν χρησιμοποιείται κεντρικός φλεβικός καθετήρας απαιτείται αυστηρή τήρηση άσηπτης τεχνικής για την πρόληψη λοιμώξεων και θρομβώσεων.
Ποιες είναι οι πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες
Οι συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες είναι συνήθως παροδικές. Μπορεί να εμφανιστούν μυρμηγκιάσματα, μυϊκές κράμπες ή υποασβεστιαιμία εξαιτίας των κιτρικών, πτώση της αρτηριακής πίεσης, κόπωση μετά τη συνεδρία ή αιμάτωμα στο σημείο της παρακέντησης.
Σπανιότερα μπορεί να παρουσιαστούν σοβαρότερες επιπλοκές, όπως αλλεργικές ή αναφυλακτικές αντιδράσεις, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιείται πλάσμα, λοίμωξη του καθετήρα, αιμορραγία ή αρρυθμίες.
Με την πλασμαφαίρεση απομακρύνονται επίσης παράγοντες πήξης και ανοσοσφαιρίνες. Αυτός είναι ένας επιπλέον λόγος για τον οποίο απαιτείται στενή ιατρική παρακολούθηση, ιδιαίτερα σε ασθενείς με αυξημένο κίνδυνο αιμορραγίας ή λοιμώξεων.
Γιατί η πλασμαφαίρεση παραμένει σημαντική θεραπευτική επιλογή
Παρά την ανάπτυξη νέων στοχευμένων και βιολογικών θεραπειών, η θεραπευτική πλασμαφαίρεση εξακολουθεί να έχει σημαντικό ρόλο σε συγκεκριμένες παθήσεις.
Το βασικό της πλεονέκτημα είναι ότι δρα γρήγορα, απομακρύνοντας μέσα σε λίγες ώρες παθογόνες ουσίες από την κυκλοφορία του αίματος. Η ταχύτητα αυτή μπορεί να είναι καθοριστική σε επείγουσες καταστάσεις, όπως η θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα, η μυασθενική κρίση και το σύνδρομο υπεργλοιότητας.
Η παρουσία της στις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες και η συνεχής επανεκτίμηση των ενδείξεών της την καθιστούν σημαντικό εργαλείο της σύγχρονης μεταγγισιοθεραπείας και της κλινικής ανοσολογίας.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Καρδιακή ανακοπή: Τι είναι, γιατί συμβαίνει και ποια συμπτώματα χρειάζονται αμέσως νοσοκομείο
